GÜBRELEME
VE GÜBRE TÜRLERİ
Tarımsal üretimin artırılması için,
toprak işlenmeli, ekilmeli, sulanmalı,
hastalık ve zararlılarla mücadele
edilmelidir. Bütün bu işlemlerin
yanısıra bitkiyi besleyici, üretimi
artırıcı çarelere de başvurmak gerekir.
Bitkiler de insanlar ve hayvanlar gibi
gelişmeleri için beslenmek
zorundadırlar. Bitkiler besinlerinin
büyük bir kısmını topraktan kökleri
vasıtasıyla alırlar. Toprakta,
yetiştirilen bitkilerin ihtiyacını
karşılayacak miktarda besin maddesi
yoksa, gübreleme vasıtasıyla toprağa
bitki besin maddesi verilmesi gerekir.
Toprak eğer beslenmezse, bir süre sonra
besin maddelerinin eksilmesi nedeniyle
üretim azalır. Yeterli ve kaliteli ürün
alabilmek için toprağın beslenmesi
gerekir.
Bu dersimizde gübre nedir, gübreleme
nedir, gübre çeşitleri ve gübrelerin
yapısında neler bulunduğunu ve gübrenin
bitkiye ve toprağa sağladığı faydaları
göreceğiz.
unutma!....
UYGUN GÜBRELEME BOL MAHSUL BOL PARA
DEMEKTİR.
Bitkisel üretimde, amaçlanan verimin ve
kalitenin sağlanabilmesi için organik ve
inorganik kaynaklardan yararlanılır.
GÜBRE NEDİR?
İçerisinde bir veya birkaç bitki besin
maddesini birada bulunduran bileşiklere
gübre denir.
GÜBRELEME NEDİR?
Gübrelerin toprağa veya doğrudan doğruya
bitkiye verilmesi işlemine de gübreleme
denir.
Gübreler yapılarına göre işletme ve
ticari gübre olmak üzere iki gruba
ayrılır.
İŞLETME GÜBRELERİ
İşletme gübrelerinin hayvan gübresi,
yeşil gübre, kemik unu, kan tozu, boynuz
ve tırnak tozu gibi çeşitleri vardır.
Ancak işletme gübreleri içerisinde en
çok, hayvan gübresi kullanılır.
AHIR GÜBRESİ NEDİR?
Ahır hayvanlarının ve katı dışkıları ile
yataklıklarının artıklarından oluşan
karışıma ahır gübresi denir.
FAYDALARI NELERDİR
Ahır gübreleri bitkilerin gelişimi için
gerekli besin maddelerini sağlar. Aynı
zamanda toprağın yapısını tarıma uygun
hale getirir. Toprağın fiziksel,
kimyasal ve biyolojik özelliklerini
düzenler.
Ahır gübresinin toprağa verilmesi sonucu
toprağın su tutma kapasitesi artar,
geçirgenliği olumlu yönde etkilenir.
Böylece ahır gübresi, suyun toprak
yüzeyinden bağımsızca akmasına
buharlaşmasına ve tarıma elverişli
toprakları taşıyıp götürmesine engel
olur . Gübreleme ile toprağın tarlada
tutulması erozyon tehlikesine karşı
tedbir olarak düşünülmelidir.
Ahır gübrelerinin uygulandığı topraklar
daha kolay tava gelir ve işlenmesi
kolaylaşır. İnce yapılı kumlu
toprakların parça bağlılığını gevşetir,
hava boşluklarını artırır ve toprağa
bitki gelişimi için uygun bir yapı
kazandırır.
Ahır gübrelerinin nemli özelliklerinden
biri de zengin mikro-organizma kaynağı
olmasıdır. Toprakla karıştırılan ahır
gübresi, topraktaki mikro-organizma
sayısını ve etkinliğini artırır,
biyolojik değişimlerin hızlandırılmasını
sağlar.
Hayvanlar yedikleri yemlerdeki besin
maddelerinin ancak 45'inden
yararlanabilirler. Yemde bulunan bitki
besin maddelerinin yarısından fazlası
dışkı ile ahır gübresine geçer. Bu
nedenle ahır gübreleri içerdikleri besin
maddelerinden dolayı, bitki için de
zengin bir besin kaynağıdır.
BESİN MADDELERİ NEYE GÖRE DEĞİŞİR
Ahır gübrelerinin içerdiği bitki besin
maddeleri, elde edildikleri hayvanın
türüne göre farklılıklar gösterir. Koyun
ve tavuktan elde edilen ahır
gübrelerinin besin maddesi kapsamı,
sığır ve beygirden elde edilen gübrelere
oranla daha yüksektir. Genç hayvanların
gübreleri azot, fosfor, potasyum ve
kalsiyum gibi bitki maddeleri açısından,
yaşlı hayvanlardan elde edilen gübrelere
göre daha düşüktür. Çünkü genç
hayvanlar, kemik ve kas yapılarını
geliştirmek için besin maddeleri ile
proteinlere daha fazla gerek duyarlar ve
kullanırlar.
AHIR GÜBRELERİNİN BİTKİLERE YARARLI
OLMASI NELERE BAĞLIDIR
Ahır gübresinin bitkilere yararlı
olabilmesi için, içerdiği karbon/azot
oranı büyük önem taşır. Bu oran
yataklıkla birlikte taze sığır
dışkısında 60/1 beygirde ise 40/1 dir.
İyi bir ihtimar ve yanma ile gübredeki
karbon/azot oranının 15/1 veya 20/1'e
düşürülmesi gerekir. Ahır gübresi taze
halde toprağa verilirse yüksek olan
karbon/azot oranından dolayı, bitki
bundan yararlanamaz, toprakta kurur. Bu
nedenle ahır gübresinin ihtimarı ve
fermantasyonu gerekir.
Ahır gübresindeki organik madde ve besin
maddeleri kaybını önlemek için, gübre
tarlaya verilir verilmez pullukla toprak
altına gömülmelidir. Aksi halde, gübre
tarlada bekletilme süresine bağlı olarak
değerinden çok şey kaybeder.
YEŞİL GÜBRE
İşletme gübrelerinden biri de yeşil
gübredir. Yeşil gübre baklagil cinsi
bitkilerinden seçilir. Baklagiller
havanın azotundan yararlanarak,
köklerinde azot depolayan ve toprağın
azotça zenginleşmesini sağlayan
bitkilerdir.
TİCARET GÜBRELERİ
Gübreler içerisinde en sıklıkla
kullanılan tür, ticaret gübreleridir.
Gübre bayilerinde satılan ticaret
gübreleri, bileşimlerinde bir veya
birden fazla bitki besin maddesini
birarada bulundurur. İşletme
gübrelerinden farklı olarak yüksek
miktarda bitki besin maddesi içerir ve
suda kolayca çözünürler.
ÇEŞİTLERİ
Ticaret gübreleri içerdikleri besin
maddelerine göre;
Azotlu
Fosforlu
Potasyumlu
Kompoze gübreler olarak 4 ana gruba
ayrılırlar.
AZOTLU GÜBRELER
Amonyum sülfat
Amonyum nitrat ve
Üredir.
Şimdi bu gübreleri kısaca tanıyalım.
Amonyum Sülfat:
Amonyum sülfat, beyaz renklidir. Ve toz
şekere benzediği için halk arasında
şeker gübre olarakta bilinir. Kimi zaman
açık yeşil, açık mavi veya grimsi yeşil
renkli de olabilir. Terkibinde % 21 azot
bulunan amonyum sülfat, asit reaksiyonlu
topraklarda uzun süre kullanılırsa
asitlenme yapabilir. Bu nedenle amonyum
sülfat yerine amonyum nitrat
kullanılmalıdır.
Amonyum Nitrat:
Amonyum nitrat, kireç ihtiva eder ve 100
kilosunda 20 ile 26 kg arasında saf azot
vardır.
Üre:
Azotlu gübrelerden üre, içerisinde en
fazla azot bulunduran gübredir. 100
kilogramında 45-46 kilo saf azot
bulunur. Suda tamamen erir, beyaz renkli
ve yuvarlak tanelidir. Üre bütün
bitkilere rahatlıkla uygulanır. Sonbahar
ve İlkbahar gübrelemelerinde, bitkinin
gelişme dönemlerinde de kullanılabilir.
Ürenin fazlaca verilmesi gerektiği
durumlarda, verilecek miktar birkaç
kısma bölünerek uygulanmalıdır.
FOSFORLU GÜBRELER
Süperfosfat
Triple süperfosfat olmak üzere iki
çeşittir.
Süperfosfat:
Süperfosfat danecikler halinde yani
granül görünümdedir. Açık gri veya boz
renkli olan süperfosfat içerisinde %
16-18 oranında suda eriyebilen fosfor
asidi vardır.
Triple süperfosfat:
Fosforlu gübrenin diğer bir çeşidi de
triple süperfosfattır. 100 kilogramında
43-46 kilo arasında fosfor asidi vardır.
Kirli beyaz veya gri danecikler
halindedir. Uzun süre rutubetli yerlerde
saklandığında su çekerek topaklaşır.
Eğer topaklaşmış ise bu kesekler
kırılarak kullanılabilir.
POTASYUMLU GÜBRELER
Ticaret gübrelerinin potasyum
içerenleride iki tanedir. Bunlar;
Potasyum sülfat
Potasyum nitrattır.
Yurdumuz toprakları genelde potasyum
bakımından yeterli durumda olduğundan,
potaslı gübre tüketimi de sınırlıdır.
Potasyum sülfat % 48-52 oranında
potasyum bitki besin maddesi içerir.
Potasyum nitrat ise % 46 oranında
potasyum bitki besin maddesi
içermektedir.
Potasyumlu gübreler ancak, toprak
analizi yaptırıldıktan sonra verilen
tahlil sonuçlarına göre ihtiyacı olan
yerlerde, uygun miktarda
kullanılmalıdır.
KOMPOZE GÜBRELER
Kompoze gübreler birden fazla bitki
besin maddesini birarada bulundururlar.
Kompoze gübrenin içerisindeki bitki
besin maddeleri azot, fosfor,
potasyumdur. Bunlar sırasına göre %
olarak ifade edilir.
Örneğin 15-15-15 terkibindeki bir
kompoze gübrenin 100 kilogramında 15
kilo saf azot, 15 kilo fosfor, 15 kilo
da potasyum oksit var demektir.
Diamonyum fosfat:
Diamonyum fosfat 20-20-0, 26-13-0 ve
15-15-15 terkibindedir. Diamonyum fosfat
fosfor ve azot gibi iki önemli bitki
besin maddesini içerir. Koyu gri veya
kirli beyaz renkli danecikler
halindedir. içerisinde her bir kilo
azota karşılık, yaklaşık 3 kg fosfor
bulunur. Bütün bitkilerde
kullanılabilir. Diamonyum fosfatın 100
kilosunda yaklaşık olarak 65-70 kg. saf
bitki besin maddesi vardır.
20-20-0 terkibindeki kompoze gübrenin
100 kilosunda, 20 kilo saf azot, 20 kilo
saf fosfor var; potasyum ise yok
demektir. Gri-kahverengi granüller
halindedir. Uygun şartlarda uzun süre
saklanabilir ve her türlü toprakta
kullanılabilir.
15-15-15 şeklindeki kompoze gübrede
azot, fosfor ve potas gibi temel bitki
besin maddeleri vardır. Bu gübrenin 100
kilogramında 15 kilo saf azot, 15 kilo
fosfor, 15 kilo potas vardır.
AŞILAMA
Gübreleri incelerken bitkilerde ürün
veriminin ve kalitesinin artırılmasında
özellikle baklagiller için uygulanan
aşılama yönteminden de söz etmek
gerekir.
Baklagil bitkileri havadaki serbest
azotu kendi başlarına kullanamazlar,
bunun için gerekli bakterilerin toprakta
bulunmaları şarttır. Eğer toprakta
bakteri yoksa, baklagil tohumları
ekilirken bu tohumların hazırlanan
mikrobiyal gübre veya nodozite bakteri
kültürü ile kaplanması gerekir. İşte bu
işleme de AŞILAMA denir.
Baklagil tohumları aşılanarak ekilirse
bitki köklerinden gelişmenin erken
dönemlerinde nodozitler oluşur.
Özellikle azot eksikliği görülen
topraklarda, bitkiyi aşılamanın
yararları belirli şekilde görülür.
Ayrıca toprağa uygulanacak azotlu
gübreden de kazanç sağlanmış olur.
Baklagil bitkileri için kullanılacak
bakteri kültürleri, ekimden 1-2 ay önce
Toprak Gübre Araştırma Enstitülerinden
veya Köy Hizmetleri Araştırma
Enstitülerinden sağlanabilir.
Gübreleme şekilleri:
Gübre toprağa, banda verme, serpme,
üstten veya yandan gübreleme, püskürtme,
damla sulama şekillerinden hangisi
uygunsa o şekilde verilir. Gübreyi
yukarda belirtilen şekillerden biri ile
uyguluyorsak uygulamaya geçmeden önce,
ne miktarda verileceğinin belirlenmesi
önemli bir konudur.
Gübrenin az veya fazla verilmesinin pek
yararı olmayacağının da bilinmesi
gerekir. En uygun gübre türüne ve
miktarına karar verebilmek için, mutlaka
ekilecek tarladan toprak örneği alınmalı
ve tahlil yaptırılmalıdır.
Toprağa uygun gübrenin cins ve miktarını
tespit eden laboratuvarlar, toprak
analizi yolu ile raporlar hazırlayarak
çiftçiye yardımcı olurlar.
Laboratuvarlarda toprak örnekleri,
kimyasal yollarla analiz edilir.
TOPRAK ANALİZİ NEDİR?
Toprak analizi ile toprak içerisindeki
bitkiye yarayışlı bitki besin maddeleri,
Potasyum, fosfor ve kireç miktarları
belirlenir. Toprağın ihtiyacı olan
gübreler, bir rapor halinde düzenlenerek
çiftçiye ulaştırılır. Böylece bitkide
toksik etki yapacak kadar, aşırı gübre
kullanımında önüne geçilir.
Gübre kullanımında en ekonomik yol
toprak analizidir. Bunun için yapılması
gereken tek şey kurallara uygun olarak
alınan toprak örneğinin laboratuvarlara
ulaştırılmasıdır.
TOPRAK ÖRNEĞİ ALIRKEN NELERE DİKKAT
ETMELİYİZ?
Toprak örneği alınırken tek yıllık veya
çok yıllık bitkilerden hangisi
ekilecekse ona uygun olan yöntem
seçilmelidir. Tek yıllık bitkilerde
toprağın 20 cm derininden örnek alınır.
Çok yıllık bitkilerde ise toprağın
derinlemesine örneklenmesi gerekir.
Toprak örneği 20-40-60 cm derinliklerden
alınabileceği gibi, gerekli görülürse 90
ve 120 cm derinden de alınabilir.
Toprak örneği alınırken, toprak yüzeyi
temizlenir ve kürek istenilen derinliğe
kadar batırılır. İlk alınan toprak bir
kenara konur. İkinci alınan toprak ise
temiz bir leğene boşaltılır. Tarlada zik-zaklar
çizerek topraklar biriktirilir. En son
topraklar paçal yapılır ve torbalanır.
Alınan toprak örneğinin 1 kg'dan az
olmamasına dikkat edilmelidir.
Bir kağıda, ad, soyad, toprak örneğinin
nereden alındığı gibi bilgiler yazılar
örnek torbasının içine konulur.
Etiketler mutlak kurşun kalemle
yazılmalıdır. Torba muayyen bir yerinden
delinerek, nemin kağıdı parçalamasına
engel olunulmalıdır. Alınan bu örnekler,
laboratuvara gönderilir.
Laboratuvar sonuçlarına göre,
uygulanacak gübre cins ve miktarı tespit
edilmiş olur.
Kaynak:
Tarım Bakanlığı Yayınları
TEKNİK METİN YAZARLARI
Doç. Dr. İbrahim GEDİKOĞLU
Zir. Yük. Müh. Fikret EYÜPOĞLU
Doç. Dr. Naci KURUCU
Dr. Süleyman ALTINTAŞ
Editör Zir. Yük. Müh. Erdem ÖNER
(Kimyasal Gübreler hakkında genel bilgi
amaçlıdır. Organik Gübre kullanmanızı
tavsiye ederiz.) |
